# APBA Kısa Özet

Kanser hastalarında ve kanser sağkalanlarında insomni, yaşam kalitesini ve genel sağlığı etkileyen kritik bir klinik tablodur. Bilişsel Davranışçı İnsomni Terapisi (CBTi), uykusuzluk yönetiminde ilk basamak tedavi olarak kabul edilmektedir; ancak maliyet, uzman terapist eksikliği ve lojistik zorluklar gibi faktörler erişimi sınırlayabilmektedir. Bu sistematik derleme ve ağ meta-analizi (NMA), yetişkin kanser hastalarında farklı CBTi uygulama yöntemlerinin (dijital, telefon, grup ve diğer formatlar) öznel uyku çıktıları üzerindeki göreceli etkinliğini incelemiştir.

Toplam 22 randomize kontrollü çalışmayı ve 2040 katılımcıyı kapsayan analiz sonuçlarına göre, dijital CBTi (dCBTi) standart tedaviye (TAU) kıyasla İnsomni Şiddet İndeksi (ISI) puanlarında en yüksek düşüşü sağlamıştır (MD = -9.70, %95 GA = -10.80 ila -8.61). Dijital CBTi ayrıca uykuya dalma süresi (SOL), uyku başlangıcından sonraki uyanıklık süresi (WASO), toplam uyku süresi (TST) ve uyku etkinliği (SE) parametrelerinde istatistiksel olarak anlamlı düzelmelerle ilişkilendirilmiştir. Ancak, ağ tutarsızlığı (network incoherence) ve verilerdeki imprecision (kesinlik eksikliği) nedeniyle kanıt kesinliği düşük ila çok düşük düzeydedir.

# Çalışma neyi araştırdı?

İnsomni, kanser sağkalanlarının %30 ila %60'ını etkilemekte ve yaklaşık %20'si klinik insomni bozukluğu tanı kriterlerini karşılamaktadır. CBTi'nin standart yüz yüze uygulamalarındaki erişim engelleri, alternatif dağıtım kanallarının geliştirilmesine yol açmıştır.

Bu sistematik derleme ve ağ meta-analizinin temel amacı, yetişkin kanser hastalarında farklı CBTi uygulama formatlarının (dijital müdahaleler, telefon tabanlı uygulamalar, grup formatı vb.) öznel uyku parametreleri üzerindeki etkinliğini karşılaştırmalı olarak değerlendirmektir. Araştırmada incelenen birincil çıktı:

  • İnsomni Şiddet İndeksi (Insomnia Severity Index - ISI) puanındaki değişim.

İncelenen ikincil çıktılar ise şunlardır:

  • Uykuya dalma süresi (Sleep Onset Latency - SOL)
  • Uyku başlangıcından sonraki uyanıklık süresi (Wake After Sleep Onset - WASO)
  • Toplam uyku süresi (Total Sleep Time - TST)
  • Uyku etkinliği (Sleep Efficiency - SE)

# Yöntem

Araştırma protokolü önceden tescil edilmiş (preregistered) bir sistematik derleme ve ağ meta-analizidir. Araştırmacılar, 25 Eylül 2025 tarihine kadar yayımlanmış ilgili çalışmaları belirlemek amacıyla PubMed, Embase, CINAHL ve Cochrane Library veri tabanlarında kapsamlı bir literatür taraması gerçekleştirmiştir.

Çalışmaya dahil edilme kriterleri:

  • Yetişkin kanser hastalarında veya kanser sağkalanlarında yürütülmüş olması,
  • Randomize kontrollü çalışma (RKÇ) tasarımına sahip olması,
  • Herhangi bir CBTi uygulama formatının öznel uyku parametreleri üzerindeki etkisini değerlendirmesi.

Veri sentezinde sıkılıkçı (frequentist) rastgele etkiler (random-effects) ağ meta-analizi modeli kullanılmıştır. Farklı müdahale kolları arasındaki göreceli etkileri incelemek ve heterojenliğin kaynaklarını saptamak amacıyla meta-regresyon moderatör analizleri yürütülmüştür. Sistematik derleme kapsamında 22 çalışma ve toplam 2040 katılımcı analiz edilmiştir.

# Temel bulgular

Gerçekleştirilen ağ meta-analizinin başlıca kantitatif sonuçları şunlardır:

  • İnsomni Şiddet İndeksi (ISI): Standart tedavi (TAU) ile karşılaştırıldığında, dijital CBTi (dCBTi) ISI puanında en yüksek düşüşü sergilemiştir (Ortalama Fark [MD] = -9.70, %95 Güven Aralığı [GA] = -10.80 ila -8.61). İkinci en etkili uygulama yöntemi telefon tabanlı CBTi olarak belirlenmiştir (MD = -8.74).
  • Uyku Parametrelerinde Dijital CBTi Etkisi: Standart tedaviye kıyasla dCBTi; uykuya dalma süresinde (SOL) belirgin kısalma (-30.95 dakika), uyku başlangıcından sonraki uyanıklık süresinde (WASO) azalma (-25.62 dakika), toplam uyku süresinde (TST) uzama (+31.67 dakika) ve uyku etkinliğinde (SE) artış (+%14.63) sağlamıştır.
  • Grup CBTi Bulguları: Grup formatında uygulanan CBTi, standart tedaviye göre uykuya dalma süresini (SOL) ortalama 11.60 dakika ve gece uyanıklık süresini (WASO) ortalama 22.03 dakika anlamlı düzeyde azaltmıştır.
  • Moderatör Analizi (Meta-regresyon): Meta-regresyon analizleri, meme kanseri tanısının dCBTi'nin SOL üzerindeki etkisi (katsayı = 25.20, p = 0.015) ve SE üzerindeki etkisi (katsayı = -16.17, p = 0.007) açısından istatistiksel olarak anlamlı bir moderatör olduğunu ortaya koymuştur.

# Bulgular ne anlama geliyor?

Elde edilen bulgular, kanser hastalarında uykusuzluğun yönetilmesinde dijital platformlar aracılığıyla sunulan CBTi müdahalelerinin, standart tedaviye ve diğer alternatif teslim formatlarına kıyasla klinik ve istatistiksel olarak anlamlı iyileşmeler sağlayabileceğini göstermektedir. Dijital formatların ölçeklenebilirliği, terapist iş gücü ve coğrafi kısıtlılıklar nedeniyle yüz yüze yapılandırılmış programlara ulaşamayan geniş bir onkoloji popülasyonu için potansiyel bir çözüm sunmaktadır.

Bununla birlikte, meta-regresyonda meme kanseri tanısının dCBTi etkilerini modere ettiğinin gösterilmesi, kanser alt türleri ve bu türlere özgü tedavi süreçleri ya da semptom profillerinin (örneğin vazomotor semptomlar, hormonal tedaviler) dijital CBTi'den elde edilen kazanımları etkileyebileceğine işaret etmektedir. Bu durum, her hasta grubunun dijital müdahalelerden aynı oranda fayda sağlamayabileceğini düşündürmektedir.

# Klinik önem

Kanser tanısı ve tedavi süreçleri; ağrı, kaygı, yorgunluk ve tedaviye bağlı yan etkiler nedeniyle insomni riskini belirgin şekilde artırır. Kalıcı insomni, hastaların fonksiyonel kapasitesini ve tedavi uyumunu zedeleyebilir. Farmakolojik tedavilerin yan etki ve etkileşim riskleri göz önüne alındığında, CBTi'nin non-farmakolojik birincil seçenek olarak yaygınlaştırılması kritik önem taşır.

Bu analizin verileri, dijital CBTi uygulamalarının klinik pratikte birinci basamak ya da basamaklı bakım (stepped-care) modellerinde erken dönemde entegre edilebilecek güçlü bir alternatif olduğunu desteklemektedir. Hastane ziyaret yükünü azaltması, hastanın kendi hızında ilerlemesine olanak tanıması dijital yöntemlerin öne çıkan yönleridir. Ancak klinisyenlerin, hastanın kanser türü ve spesifik klinik özelliklerini dikkate alarak bireyselleştirilmiş planlamalar yapması önemini korumaktadır.

# Sınırlılıklar

Bulgular değerlendirilirken dikkate alınması gereken metodolojik sınırlılıklar şunlardır:

  • Kanıt Kesinliği: Kanıtların kesinlik düzeyi, temel olarak imprecision (kesinlik eksikliği) ve ağ tutarsızlığı (network incoherence) nedeniyle "düşük" ila "çok düşük" olarak derecelendirilmiştir.
  • Ağ Tutarsızlığı: Belirli uyku çıktıları için doğrudan ve dolaylı karşılaştırmalar arasında tutarsızlık tespit edilmiştir.
  • Çalışma Kalitesi ve Karşılaştırma Eksikliği: Uygulama yöntemlerini doğrudan birbiriyle kıyaslayan (head-to-head) yüksek kaliteli randomize çalışmaların sayısı sınırlıdır; bu durum karşılaştırmalı etkinliğin kesin doğrulanmasını engellemektedir.
  • Moderatör Analizleri: Meta-regresyon analizlerinden elde edilen bulguların (örneğin meme kanseri moderatör etkisi) gözlemsel niteliği nedeniyle dikkatle yorumlanması gerekmektedir.